https://sputnik.tj/20260522/nigaronii-prezident-jahon-gurusnagi-emomali-rahmon-1077741883.html
Нигаронии президент: Оё ҷаҳон бо гуруснагӣ, ки Эмомалӣ Раҳмон дар борааш гуфт, рӯбарӯ аст?
Нигаронии президент: Оё ҷаҳон бо гуруснагӣ, ки Эмомалӣ Раҳмон дар борааш гуфт, рӯбарӯ аст?
Sputnik Тоҷикистон
Ҷанги Эрон на танҳо боиси болоравии нархи нафт шуд, балки инчунин бӯҳрони бахши кишоварзиро ба вуҷуд овард, ки эҳтимолан ба таъминоти ғизои садҳо миллион нафар таъсир расонд
2026-05-22T16:41+0500
2026-05-22T16:41+0500
2026-05-22T16:41+0500
дар тоҷикистон
ғизо
таҳлил
осиёи марказӣ
сиёсат
иҷтимоъ
эмомалӣ раҳмон
https://cdnn1.img.sputnik.tj/img/07ea/05/15/1077726228_0:95:3072:1823_1920x0_80_0_0_68f1f4e3da4178ea292d69a7d4d62f25.jpg
ДУШАНБЕ, 22 май - Sputnik. Чор сол пеш, президенти Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон ҳангоми табрикоти ҳамватанон дар Иди Фитр изҳороти хеле ғайриоддӣ ва нигаронкунандае кард.Чун анъана ӯ сараввал дар бораи сулҳ ва оромӣ, инчунин ёдраскуниҳои аҳамияти дастгирӣ ва кӯмак ба дигарон сузан гуфта, ногаҳон ба мавзӯи бӯҳрони эҳтимолииҷаҳонӣ гузашт.Раҳмон қайд кард, ки инсоният "дар давраи ҳассостарин ва душвортарин"-и таърих қарор дорад, ки оқибатҳои он "пешгӯӣнашаванда ва дарозмуддат" мебошанд. Сипас, ӯ ба ҳамватанон дастурҳои мушаххас дод, то ки қурбонии фалокати эҳтимолӣ нагарданд. Хусусан, захираи маводи ғизоӣ барои солҳои оянда."Илова бар мушкилоти тағйирёбии иқлим, COVID-19, норасоии ғизо ва болоравии нархҳо, ҷомеа аз вазъи ноустувор дар баъзе минтақаҳои сайёра сахт нигарон аст. <...> Мехоҳам бори дигар таъкид кунам, ки ҳар як оила бояд дар бораи таъмини худ бо ғизои зарурӣ барои ду сол фикр кунад", - шарҳ дод раҳбари Тоҷикистон.Раҳмон аллакай дар соли 2009 аз мардуми Тоҷикистон даъват карда буд, ки маводи ғизоӣ захира кунанд, аммо дар он вақт ин танҳо ба нигарониҳои тағйирёбии иқлим вобаста буд. Дар соли 2022, изҳороти ӯ ба нигарониҳо дар бораи эҳтимолияти болоравии нархи ғалладонагӣ бо назардошти низоъ дар Украина, ки дар якҷоягӣ бо Русия тақрибан чоряки бозори содиротии ҷаҳонии гандумро ташкил медиҳад, нисбат дода шуд.Аммо, чунон ки ҷанги Эрон ва муҳосираи гулӯгоҳи Ҳурмуз нишон медиҳад, суханони Раҳмон на танҳо як ҳушдори нигаронкунанда, балки як пешгӯии даҳшатнок буданд, ки мутаассифона, ҳоло аз ҷониби дигар шахсони баландпоя тасдиқ карда мешавад.Бастани гулӯгоҳи Ҳурмуз ба амнияти озуқаворӣ дар даҳҳо кишвар чӣ гуна таъсир мерасонад, бӯҳрони дарпешистода аз бӯҳронҳои гузашта бо чӣ фарқ мекунад ва оё вақти он расидааст, ки маҳсулоти консервиро барои “рӯзи мабодо” захира кунем — дар ин бора Sputnik Tоҷикистон нақл мекунад.Нуриҳо аз "тиллои сиёҳ" муҳимтарандБар хилофи эътиқоди маъмул, дарозмуддат баста шудани гулӯгоҳи Ҳурмуз на ба бозори сӯзишворӣ (зеро, нафти арабҳо аллакай тавассути роҳҳои дигар интиқол дода мешавад), балки ба бахши кишоварзӣ таъсири бештар хоҳад расонд.Бастани гулӯгоҳ тақрибан 50% содироти нуриҳои ҷаҳонӣ - карбамид, аммиак, сулфур ва азотро боздошт. Ин оғози мавсими киштро зери хатар гузошт ва дар баъзе ҷойҳо комилан халалдор кард ва хатари бӯҳрони ғизоиро дар Аврупо, Осиё ва Африқо, чунон ки СММ ҳушдор додааст, ба вуҷуд овард.Масалан, Дабири кулли СММ Антонио Гутерриш дар охири моҳи апрел ошкоро изҳор дошт, ки тӯл кашидани низоъ дар Ховари Миёна 45 миллион нафарро ба гуруснагии шадид маҳкум мекунад.Нархи нуриҳои нитрогенӣ, ки ба афзоиши босуръати растаниҳо ва ҳосилнокӣ мусоидат мекунанд, дар ҳафтаи аввали басташавӣ 30% боло рафт ва то замони нашри ин мақола, нархи онҳо дар баъзе кишварҳо 50% боло рафта буд. Деҳқонон ва хоҷагиҳои кишоварзӣ фавран пас аз таҳдидҳои Эрон барои бастани гулӯгоҳ бонги хатар заданд. Аммо акнун, созмонҳои ҷаҳонии соҳавӣ ба эътирофи ҷиддияти мушкилот шурӯъ кардаанд ва коҳиши ҳосили зироатҳоро дар якчанд марказҳои калидии кишоварзӣ дар саросари ҷаҳон пешгӯӣ кардаанд."То нимаи моҳи апрел, нархи карбамид дар ИМА 52% ва дар Бразилия 60% боло рафта буд. Мо тахмин мезанем, ки таъхир дар интиқоли нуриҳо аллакай боиси норасоии моҳонаи 1,5 то 3 миллион тонна мегардад, ки ҳосилнокии кишоварзиро таҳдид мекунад. <...> Истифодаи нуриҳо бояд дақиқ ба давраҳои кишт мувофиқат кунад, ки онҳоро бе талафот ба таъхир андохтан мумкин нест", - изҳор дошт директори генералии Созмони озуқаворӣ Ку Донгю дар ҷаласаи 180-уми Шӯрои Созмони озуқаворӣ ва кишоварзии Созмони Милали Муттаҳид.Изҳороти ӯро таҳлилҳои Бонки Ҷаҳонӣ тасдиқ мекунанд, ки таҳлилгарони он дар гузориши охирини худ иддао доранд, ки агар муҳосираи Ҳурмуз то моҳи июл бекор карда нашавад, нархи нуриҳои ҷаҳонӣ то охири соли 2026 боз 31% афзоиш хоҳад ёфт ва нархи карбамид ба 675 доллар барои як тонна мерасад.Мубориза барои газ ва ҳосилБастани гулӯгоҳ аз ягона мушкили бозори нуриҳо нест. Амалиёти низомӣ дар Ховари Миёна на танҳо роҳҳои интиқол ва занҷирҳои таъминот, балки худи истеҳсолотро низ халалдор кардааст.Мушкилот дар он аст, ки барои истеҳсоли нуриҳои нитрогенӣ гази моеъи табиӣ зарур аст. Таъминкунандаи асосии Осиёи Ҷанубу Шарқӣ ва Ховари Миёна Қатар мебошад, дар маркази низоъҳои низомӣ ҷойгир аст ва имкони зуд тағйир додани ҷараёни гази табииро надорад. Дар натиҷа, дар тӯли як моҳи охир таъминоти ин ашёи хоми калидӣ барои истеҳсоли нуриҳо қариб қатъ шудааст.Ин халалдоршавӣ аллакай ба Бангладеш, Покистон ва муҳимтар аз ҳама, Ҳиндустон, ки дуввумин истеъмолкунандаи бузурги гази моеъ дар ҷаҳон аст, таъсир расонидааст. Деҳлии Нав барои ниёзҳои хонаводагӣ, нақлиёт ва албатта, истеҳсоли саноатӣ ба газ ниёз дорад. Ба таври оддӣ, миллионҳо шаҳрвандони ин кишвар, яке аз қудратҳои пешбари саноатии ҷаҳон, ҳоло бо хатари аз даст додани ҷойҳои корӣ дар сурати баста шудани ширкатҳои онҳо рӯбарӯ ҳастанд. Ин бӯҳрони идомаёбандаи амнияти озуқавориро низ дар назар надорад.Аз ин рӯ, ҳукумати Ҳиндустон тамоми нерӯробарои таъмини газ ва бо ин роҳ босӯзишворӣ, нуриҳо ва хӯрокворӣ сарф мекунад. Рӯзи 3 май, Деҳлии Нав бо ҳарду тарафи низоъ ба созиш расид ва киштии нафткаши MT Sarv Shakti-ро, ки ба сӯи бандари Вишакхапатнам мерафт ва 46,3 мукааб тонна нафти табиӣ интиқол медод, бехатар аз гулӯгоҳ гузаронд. Қаблан, сафири Эрон Муҳаммад Фатҳалӣ изҳор дошт, ки киштиҳои ҳиндӣ метавонанд бидуни маҳдудият ва бо бехатарии комил аз гулӯгоҳи Ҳурмуз убур кунанд. Аммо, бӯҳрони кишоварзӣ аллакай таъсири худро расонида истодааст: кишвар 14 май содироти шакарро манъ кард, ки ҳадди аққал то 30 сентябр идома хоҳад ёфт.Аммо дар ҳоле ки Ҳиндустони бетараф ва нисбатан сарватманд метавонад мушкилоти худро ҳал кунад, дигар кишварҳои рӯ ба инкишоф дар ҳоли табоҳтар қарор доранд. СММ ҳушдор медиҳад, ки нуриҳои нитрогенӣ 54% воридоти кишоварзиро дар Судон, 36% дар Шри-Ланка, 30% дар Танзания ва Сомалӣ ва тақрибан 27% дар Таиланд ва Кения ташкил медиҳанд. Аммо ҳатто дар ин ҷо низ оқибатҳои норасоӣ яксон нахоҳанд буд.Дар ҳоле, ки барои Покистон, Таиланд ва Шри-Ланка ин як бӯҳрони ҷиддӣ хоҳад буд, он метавонад барои кишварҳои Африқо, ки аҳолӣ асосан ба маҳсулоти кишоварзӣ, ки бо истифода аз ин навъи нуриҳо парвариш карда мешаванд, такя мекунад, фоҷиабор бошад. Азбаски онҳо қудрати таъсир расонидан ба низоъ тавассути салоҳияти худ надоранд, хатари талафоти ҳосил ва гуруснагии наздик барои даҳҳо миллион нафар дар ин ҷо махсусан баланд аст.Оё гуруснагӣ ба Осиёи Марказӣ таҳдид мекунад?Муҳосираи Ҳурмуз ба амнияти озуқаворӣ дар кишварҳои Осиёи Марказӣ ва махсусан ба Тоҷикистон чӣ гуна таъсир мерасонад? Мисли аксари кишварҳои ҷаҳон, нархи маҳсулоти нафтӣ дар минтақа боло рафтан гирифт: то охири моҳи апрел, нархи бензин ва сӯзишвории дизелӣ дар Душанбе нисбат ба сатҳи пеш аз ҷанг 8,9% афзоиш ёфт.Дар ҳамсоякишвар Қирғизистон вазъият боз ҳам бадтар аст: нархи дизел дар он ҷо қариб ду баробар афзуда, аз 700 доллар то беш аз 1200 доллар барои як тонна боло рафт. Ин ногузир ба хароҷоти деҳқонон ва дар натиҷа ба арзиши меваю сабзавот барои истеъмолкунандагон таъсир мерасонад.Аммо аз ин ҷиҳат, вазъият дар Осиёи Марказӣ аз вазъият дар Аврупо, Осиёи Ҷанубу Шарқӣ, Чин ё ҳатто Русия, содиркунандаи асосии маҳсулоти нафтӣ дар минтақа, фарқе надорад. Нархи дизел ва бензин дар ҳама ҷо боло рафтааст, гарчанде ки на яксон. Дар мавриди норасоии нуриҳо, Тоҷикистон ва кишварҳои Осиёи Марказӣ нисбат ба ҳама гуна кишвари дигар беҳтар ҳифз шудаанд, пеш аз ҳама аз ҳамсоягии мусоиди онҳо.Аввалан, Русия, ки то охири соли 2025 бузургтарин истеҳсолкунанда ва содиркунандаи нуриҳои минералӣ дар ҷаҳон аст, ба шарикони тиҷоратии худ дар ҷумҳуриҳои Осиёи Марказӣ нуриҳои минералиро боэътимод таъмин мекард. Ин маънои онро дорад, ки деҳқонони Тоҷикистон ва кишварҳои ҳамсоя дар соли оянда бо норасоии шадиди нуриҳо рӯбарӯ нахоҳанд шуд, ки бидуни он пешгӯии ҳосили устувор ғайриимкон аст.Дар омади гап, кишварҳои асосии аграрӣ низ айни замон ба шарофати воридот аз Русия дар ҳоли хубтар қарор доранд. То охири соли 2025, Маскав таъминкунандаи пешбари нуриҳо ба Ҳиндустон буд ва то 5,5 миллион тонна нуриҳо фиристода буд, ки дар маҷмӯъ тақрибан 40% ё беш аз чоряки ҳаҷми зарурии деҳқонони ҳиндӣ мебошад.Дуюм, Қазоқистон таъминкунандаи асосии орд ва гандум ба Тоҷикистон буда, интиқоли ғалладонаро ба ҳамсоягони худ дар Осиёи Марказӣ қариб 50% афзоиш додааст. Тибқи иттилои Вазорати нақлиёт, дар семоҳаи аввали соли 2026 ба ҷумҳуриҳои минтақа беш аз 2,1 миллион тонна маҳсулот содир шудааст, ки нисбат ба соли гузашта 15% афзоишро ташкил медиҳад. Содирот ба Афғонистон рекордӣ буд, ки харид дар он ҷо 4,2 маротиба афзоиш ёфта, ба 302 000 тонна расид. Бо вуҷуди ин, Узбекистон, Тоҷикистон ва Қирғизистон низ таъминоти худро афзоиш доданд ва худро аз болоравии нархи ғалладона ва мутаносибаннон ҳадди аққал то шаш моҳ муҳофизат карданд. Ва боз ҳам, иқтидори содиротии Қазоқистон барои ҳамсоягонаш хеле дастрас буд, зеро Остона дар соли 2025 ғаллаи изофии Русияро фаъолона харид.Гарчанде ки Созмони озуқаворӣ дар бораи коҳиши пешгӯии ҳосили гандум дар саросари ҷаҳон то 817 миллион тонна ва афзоиши 6% нархи равғани растанӣ дар як моҳ хабар додааст - Осиёи Марказӣ тавонист аз афзоиши якбора ва назарраси арзиши молҳои асосӣ пешгирӣ кунад.Аммо, омезиши хушбахтонаи ду омил - хариди саривақтӣ ва шарикони боэътимоди тиҷоратӣ - сабаби аслии мушкилоти ҷаҳонӣ - муҳосираи Ҳурмузро бартараф намекунад.Бо вуҷуди изҳороти Теҳрон ва Вашингтон дар бораи омодагӣ барои хотима додан ба низоъ ва боз кардани гулӯгоҳ, ин роҳи муҳими нақлиёт як моҳ баста боқӣ мондааст. Маҳсулоти эронӣ, асосан маҳсулоти консервшуда аз рафҳои мағозаҳои Тоҷикистон тадриҷан нопадид мешаванд.Ва агар пешгӯии коҳиши ҳосили ғалладонаи Созмони ҷаҳонии озуқаворӣ дуруст бошад ё бадтар шавад, барои кишварҳои Осиёи Марказӣ, ба истиснои Қазоқистон, қонеъ кардани талаботи дохилӣ ба ғалладона дар соли оянда хеле душвортар хоҳад буд. Гарчанде ки эҳтимол дорад, ки Русия ба Тоҷикистон маҳсулоти нафтӣ ва нуриҳои минералиро пурра ва сари вақт таъмин кунад, нархи онҳо метавонад аз сабаби норасоии ҷаҳонӣ боло равад. Ин маънои онро дорад, ки бисёре аз меваю сабзавот, ки барои таъмини рӯзмарраи хӯроки оилаи тоҷик муҳиманд, гаронтар хоҳанд шуд.Пас, гарчанде ки дар Осиёи Марказӣ ҳанӯз таҳдиди воқеии гуруснагӣ вуҷуд надорад, маслиҳати дурбинонаи Эмомалӣ Раҳмон захираи дусолаи хӯрокворӣ "барои рӯзи сахт" нисбат ба ҳарвақта муҳимтар ба назар мерасад.
https://sputnik.tj/20251020/rahmon-sabab-boloravii-narkh-rohi-hal-tojikiston-1072224582.html
https://sputnik.tj/20260414/noni-duum-tojikiston-kartoshka-rusiya-vorid-1076834776.html
https://sputnik.tj/20251004/taghyiryobi-iqlim-iqtisodiyot-tojikiston-1071738345.html
https://sputnik.tj/20241204/dushanbe-hazor-tonna-mahsuloti-khurokvori-zakhira-1065360567.html
https://sputnik.tj/20240826/baor-amniyat-ghizo-tojikiston-badtar-shavad-1064069150.html
Sputnik Тоҷикистон
info@sputnik.tj
+74956456601
MIA „Rossiya Segodnya“
2026
Sputnik Тоҷикистон
info@sputnik.tj
+74956456601
MIA „Rossiya Segodnya“
Хабарҳо
tg_TJ
Sputnik Тоҷикистон
info@sputnik.tj
+74956456601
MIA „Rossiya Segodnya“
Sputnik Тоҷикистон
info@sputnik.tj
+74956456601
MIA „Rossiya Segodnya“
дар тоҷикистон, ғизо, таҳлил, осиёи марказӣ, сиёсат , иҷтимоъ, эмомалӣ раҳмон
дар тоҷикистон, ғизо, таҳлил, осиёи марказӣ, сиёсат , иҷтимоъ, эмомалӣ раҳмон
ДУШАНБЕ, 22 май - Sputnik. Чор сол пеш, президенти Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон ҳангоми табрикоти ҳамватанон дар Иди Фитр изҳороти хеле ғайриоддӣ ва нигаронкунандае кард.
Чун анъана ӯ сараввал дар бораи сулҳ ва оромӣ, инчунин ёдраскуниҳои аҳамияти дастгирӣ ва кӯмак ба дигарон сузан гуфта, ногаҳон ба мавзӯи бӯҳрони эҳтимолииҷаҳонӣ гузашт.
Раҳмон қайд кард, ки инсоният "дар давраи ҳассостарин ва душвортарин"-и таърих қарор дорад, ки оқибатҳои он "пешгӯӣнашаванда ва дарозмуддат" мебошанд. Сипас, ӯ ба ҳамватанон дастурҳои мушаххас дод, то ки қурбонии фалокати эҳтимолӣ нагарданд. Хусусан, захираи маводи ғизоӣ барои солҳои оянда.
"Илова бар мушкилоти тағйирёбии иқлим, COVID-19, норасоии ғизо ва болоравии нархҳо, ҷомеа аз вазъи ноустувор дар баъзе минтақаҳои сайёра сахт нигарон аст. <...> Мехоҳам бори дигар таъкид кунам, ки ҳар як оила бояд дар бораи таъмини худ бо ғизои зарурӣ барои ду сол фикр кунад", - шарҳ дод раҳбари Тоҷикистон.
Раҳмон аллакай дар соли 2009 аз мардуми Тоҷикистон даъват карда буд, ки маводи ғизоӣ захира кунанд, аммо дар он вақт ин танҳо ба нигарониҳои тағйирёбии иқлим вобаста буд. Дар соли 2022, изҳороти ӯ ба нигарониҳо дар бораи эҳтимолияти болоравии нархи ғалладонагӣ бо назардошти низоъ дар Украина, ки дар якҷоягӣ бо Русия тақрибан чоряки бозори содиротии ҷаҳонии гандумро ташкил медиҳад, нисбат дода шуд.
Аммо, чунон ки ҷанги Эрон ва муҳосираи гулӯгоҳи Ҳурмуз нишон медиҳад, суханони Раҳмон на танҳо як ҳушдори нигаронкунанда, балки як пешгӯии даҳшатнок буданд, ки мутаассифона, ҳоло аз ҷониби дигар шахсони баландпоя тасдиқ карда мешавад.
Бастани гулӯгоҳи Ҳурмуз ба амнияти озуқаворӣ дар даҳҳо кишвар чӣ гуна таъсир мерасонад, бӯҳрони дарпешистода аз бӯҳронҳои гузашта бо чӣ фарқ мекунад ва оё вақти он расидааст, ки маҳсулоти консервиро барои “рӯзи мабодо” захира кунем — дар ин бора Sputnik Tоҷикистон нақл мекунад.
Нуриҳо аз "тиллои сиёҳ" муҳимтаранд
Бар хилофи эътиқоди маъмул, дарозмуддат баста шудани гулӯгоҳи Ҳурмуз на ба бозори сӯзишворӣ (зеро, нафти арабҳо аллакай тавассути роҳҳои дигар интиқол дода мешавад), балки ба бахши кишоварзӣ таъсири бештар хоҳад расонд.
Бастани гулӯгоҳ тақрибан 50% содироти нуриҳои ҷаҳонӣ - карбамид, аммиак, сулфур ва азотро боздошт. Ин оғози мавсими киштро зери хатар гузошт ва дар баъзе ҷойҳо комилан халалдор кард ва хатари бӯҳрони ғизоиро дар Аврупо, Осиё ва Африқо, чунон ки СММ ҳушдор додааст, ба вуҷуд овард.
Масалан, Дабири кулли СММ Антонио Гутерриш дар охири моҳи апрел ошкоро изҳор дошт, ки тӯл кашидани низоъ дар Ховари Миёна 45 миллион нафарро ба гуруснагии шадид маҳкум мекунад.
Нархи нуриҳои нитрогенӣ, ки ба афзоиши босуръати растаниҳо ва ҳосилнокӣ мусоидат мекунанд, дар ҳафтаи аввали басташавӣ 30% боло рафт ва то замони нашри ин мақола, нархи онҳо дар баъзе кишварҳо 50% боло рафта буд. Деҳқонон ва хоҷагиҳои кишоварзӣ фавран пас аз таҳдидҳои Эрон барои бастани гулӯгоҳ бонги хатар заданд. Аммо акнун, созмонҳои ҷаҳонии соҳавӣ ба эътирофи ҷиддияти мушкилот шурӯъ кардаанд ва коҳиши ҳосили зироатҳоро дар якчанд марказҳои калидии кишоварзӣ дар саросари ҷаҳон пешгӯӣ кардаанд.
"То нимаи моҳи апрел, нархи карбамид дар ИМА 52% ва дар Бразилия 60% боло рафта буд. Мо тахмин мезанем, ки таъхир дар интиқоли нуриҳо аллакай боиси норасоии моҳонаи 1,5 то 3 миллион тонна мегардад, ки ҳосилнокии кишоварзиро таҳдид мекунад. <...> Истифодаи нуриҳо бояд дақиқ ба давраҳои кишт мувофиқат кунад, ки онҳоро бе талафот ба таъхир андохтан мумкин нест", - изҳор дошт директори генералии Созмони озуқаворӣ Ку Донгю дар ҷаласаи 180-уми Шӯрои Созмони озуқаворӣ ва кишоварзии Созмони Милали Муттаҳид.
Изҳороти ӯро таҳлилҳои Бонки Ҷаҳонӣ тасдиқ мекунанд, ки таҳлилгарони он дар гузориши охирини худ иддао доранд, ки агар муҳосираи Ҳурмуз то моҳи июл бекор карда нашавад, нархи нуриҳои ҷаҳонӣ то охири соли 2026 боз 31% афзоиш хоҳад ёфт ва нархи карбамид ба 675 доллар барои як тонна мерасад.
Мубориза барои газ ва ҳосил
Бастани гулӯгоҳ аз ягона мушкили бозори нуриҳо нест. Амалиёти низомӣ дар Ховари Миёна на танҳо роҳҳои интиқол ва занҷирҳои таъминот, балки худи истеҳсолотро низ халалдор кардааст.
Мушкилот дар он аст, ки барои истеҳсоли нуриҳои нитрогенӣ гази моеъи табиӣ зарур аст. Таъминкунандаи асосии Осиёи Ҷанубу Шарқӣ ва Ховари Миёна Қатар мебошад, дар маркази низоъҳои низомӣ ҷойгир аст ва имкони зуд тағйир додани ҷараёни гази табииро надорад. Дар натиҷа, дар тӯли як моҳи охир таъминоти ин ашёи хоми калидӣ барои истеҳсоли нуриҳо қариб қатъ шудааст.
Ин халалдоршавӣ аллакай ба Бангладеш, Покистон ва муҳимтар аз ҳама, Ҳиндустон, ки дуввумин истеъмолкунандаи бузурги гази моеъ дар ҷаҳон аст, таъсир расонидааст. Деҳлии Нав барои ниёзҳои хонаводагӣ, нақлиёт ва албатта, истеҳсоли саноатӣ ба газ ниёз дорад. Ба таври оддӣ, миллионҳо шаҳрвандони ин кишвар, яке аз қудратҳои пешбари саноатии ҷаҳон, ҳоло бо хатари аз даст додани ҷойҳои корӣ дар сурати баста шудани ширкатҳои онҳо рӯбарӯ ҳастанд. Ин бӯҳрони идомаёбандаи амнияти озуқавориро низ дар назар надорад.
Аз ин рӯ, ҳукумати Ҳиндустон тамоми нерӯробарои таъмини газ ва бо ин роҳ босӯзишворӣ, нуриҳо ва хӯрокворӣ сарф мекунад. Рӯзи 3 май, Деҳлии Нав бо ҳарду тарафи низоъ ба созиш расид ва киштии нафткаши MT Sarv Shakti-ро, ки ба сӯи бандари Вишакхапатнам мерафт ва 46,3 мукааб тонна нафти табиӣ интиқол медод, бехатар аз гулӯгоҳ гузаронд. Қаблан, сафири Эрон Муҳаммад Фатҳалӣ изҳор дошт, ки киштиҳои ҳиндӣ метавонанд бидуни маҳдудият ва бо бехатарии комил аз гулӯгоҳи Ҳурмуз убур кунанд. Аммо, бӯҳрони кишоварзӣ аллакай таъсири худро расонида истодааст: кишвар 14 май содироти шакарро манъ кард, ки ҳадди аққал то 30 сентябр идома хоҳад ёфт.
Аммо дар ҳоле ки Ҳиндустони бетараф ва нисбатан сарватманд метавонад мушкилоти худро ҳал кунад, дигар кишварҳои рӯ ба инкишоф дар ҳоли табоҳтар қарор доранд. СММ ҳушдор медиҳад, ки нуриҳои нитрогенӣ 54% воридоти кишоварзиро дар Судон, 36% дар Шри-Ланка, 30% дар Танзания ва Сомалӣ ва тақрибан 27% дар Таиланд ва Кения ташкил медиҳанд. Аммо ҳатто дар ин ҷо низ оқибатҳои норасоӣ яксон нахоҳанд буд.
Дар ҳоле, ки барои Покистон, Таиланд ва Шри-Ланка ин як бӯҳрони ҷиддӣ хоҳад буд, он метавонад барои кишварҳои Африқо, ки аҳолӣ асосан ба маҳсулоти кишоварзӣ, ки бо истифода аз ин навъи нуриҳо парвариш карда мешаванд, такя мекунад, фоҷиабор бошад. Азбаски онҳо қудрати таъсир расонидан ба низоъ тавассути салоҳияти худ надоранд, хатари талафоти ҳосил ва гуруснагии наздик барои даҳҳо миллион нафар дар ин ҷо махсусан баланд аст.
Оё гуруснагӣ ба Осиёи Марказӣ таҳдид мекунад?
Муҳосираи Ҳурмуз ба амнияти озуқаворӣ дар кишварҳои Осиёи Марказӣ ва махсусан ба Тоҷикистон чӣ гуна таъсир мерасонад? Мисли аксари кишварҳои ҷаҳон, нархи маҳсулоти нафтӣ дар минтақа боло рафтан гирифт: то охири моҳи апрел, нархи бензин ва сӯзишвории дизелӣ дар Душанбе нисбат ба сатҳи пеш аз ҷанг 8,9% афзоиш ёфт.
Дар ҳамсоякишвар Қирғизистон вазъият боз ҳам бадтар аст: нархи дизел дар он ҷо қариб ду баробар афзуда, аз 700 доллар то беш аз 1200 доллар барои як тонна боло рафт. Ин ногузир ба хароҷоти деҳқонон ва дар натиҷа ба арзиши меваю сабзавот барои истеъмолкунандагон таъсир мерасонад.
Аммо аз ин ҷиҳат, вазъият дар Осиёи Марказӣ аз вазъият дар Аврупо, Осиёи Ҷанубу Шарқӣ, Чин ё ҳатто Русия, содиркунандаи асосии маҳсулоти нафтӣ дар минтақа, фарқе надорад. Нархи дизел ва бензин дар ҳама ҷо боло рафтааст, гарчанде ки на яксон. Дар мавриди норасоии нуриҳо, Тоҷикистон ва кишварҳои Осиёи Марказӣ нисбат ба ҳама гуна кишвари дигар беҳтар ҳифз шудаанд, пеш аз ҳама аз ҳамсоягии мусоиди онҳо.
Аввалан, Русия, ки то охири соли 2025 бузургтарин истеҳсолкунанда ва содиркунандаи нуриҳои минералӣ дар ҷаҳон аст, ба шарикони тиҷоратии худ дар ҷумҳуриҳои Осиёи Марказӣ нуриҳои минералиро боэътимод таъмин мекард. Ин маънои онро дорад, ки деҳқонони Тоҷикистон ва кишварҳои ҳамсоя дар соли оянда бо норасоии шадиди нуриҳо рӯбарӯ нахоҳанд шуд, ки бидуни он пешгӯии ҳосили устувор ғайриимкон аст.
Дар омади гап, кишварҳои асосии аграрӣ низ айни замон ба шарофати воридот аз Русия дар ҳоли хубтар қарор доранд. То охири соли 2025, Маскав таъминкунандаи пешбари нуриҳо ба Ҳиндустон буд ва то 5,5 миллион тонна нуриҳо фиристода буд, ки дар маҷмӯъ тақрибан 40% ё беш аз чоряки ҳаҷми зарурии деҳқонони ҳиндӣ мебошад.
Дуюм, Қазоқистон таъминкунандаи асосии орд ва гандум ба Тоҷикистон буда, интиқоли ғалладонаро ба ҳамсоягони худ дар Осиёи Марказӣ қариб 50% афзоиш додааст. Тибқи иттилои Вазорати нақлиёт, дар семоҳаи аввали соли 2026 ба ҷумҳуриҳои минтақа беш аз 2,1 миллион тонна маҳсулот содир шудааст, ки нисбат ба соли гузашта 15% афзоишро ташкил медиҳад. Содирот ба Афғонистон рекордӣ буд, ки харид дар он ҷо 4,2 маротиба афзоиш ёфта, ба 302 000 тонна расид. Бо вуҷуди ин, Узбекистон, Тоҷикистон ва Қирғизистон низ таъминоти худро афзоиш доданд ва худро аз болоравии нархи ғалладона ва мутаносибаннон ҳадди аққал то шаш моҳ муҳофизат карданд. Ва боз ҳам, иқтидори содиротии Қазоқистон барои ҳамсоягонаш хеле дастрас буд, зеро Остона дар соли 2025 ғаллаи изофии Русияро фаъолона харид.
Гарчанде ки Созмони озуқаворӣ дар бораи коҳиши пешгӯии ҳосили гандум дар саросари ҷаҳон то 817 миллион тонна ва афзоиши 6% нархи равғани растанӣ дар як моҳ хабар додааст - Осиёи Марказӣ тавонист аз афзоиши якбора ва назарраси арзиши молҳои асосӣ пешгирӣ кунад.
Аммо, омезиши хушбахтонаи ду омил - хариди саривақтӣ ва шарикони боэътимоди тиҷоратӣ - сабаби аслии мушкилоти ҷаҳонӣ - муҳосираи Ҳурмузро бартараф намекунад.
Бо вуҷуди изҳороти Теҳрон ва Вашингтон дар бораи омодагӣ барои хотима додан ба низоъ ва боз кардани гулӯгоҳ, ин роҳи муҳими нақлиёт як моҳ баста боқӣ мондааст. Маҳсулоти эронӣ, асосан маҳсулоти консервшуда аз рафҳои мағозаҳои Тоҷикистон тадриҷан нопадид мешаванд.
Ва агар пешгӯии коҳиши ҳосили ғалладонаи Созмони ҷаҳонии озуқаворӣ дуруст бошад ё бадтар шавад, барои кишварҳои Осиёи Марказӣ, ба истиснои Қазоқистон, қонеъ кардани талаботи дохилӣ ба ғалладона дар соли оянда хеле душвортар хоҳад буд. Гарчанде ки эҳтимол дорад, ки Русия ба Тоҷикистон маҳсулоти нафтӣ ва нуриҳои минералиро пурра ва сари вақт таъмин кунад, нархи онҳо метавонад аз сабаби норасоии ҷаҳонӣ боло равад.
Ин маънои онро дорад, ки бисёре аз меваю сабзавот, ки барои таъмини рӯзмарраи хӯроки оилаи тоҷик муҳиманд, гаронтар хоҳанд шуд.
Пас, гарчанде ки дар Осиёи Марказӣ ҳанӯз таҳдиди воқеии гуруснагӣ вуҷуд надорад, маслиҳати дурбинонаи Эмомалӣ Раҳмон захираи дусолаи хӯрокворӣ "барои рӯзи сахт" нисбат ба ҳарвақта муҳимтар ба назар мерасад.
