130-солагии Евгений Швартс, ё "Мӯъҷизаи оддӣ"-и "Аждаҳо"-и Душанбе
17:37 21.10.2026 (Навсозишуда: 17:41 21.10.2026)
© Foto / Киностудия имени М. Горького.
Обуна шудан
Эксклюзив
21 октябр нависандаи маъруфе зодрӯз дорад, ки инқилоб, “террори калон” ва муҳосираи Ленинградро паси сар кардааст. Шӯҳрати ҳақиқиро бошад, ӯ пас аз намоишномае, ки дар пойтахти ҶШС Тоҷикистон офарида шуда буд, ба даст овард
Афсонаҳо ва намоишномаҳои Евгений Швартсдар ИҶШС, ҳатто барои онҳое, ки ба адабиёт комилан бепарво буданд, маъруф буданд. Филмҳо аз рӯи асарҳои ӯ — "Маряи ҳунарманд", "Аждаҳо", "Маликаи барфӣ" ва албатта, "Мӯъҷизаи оддӣ" — фавран дар телевизион ва кинотеатрҳо маъруф мешуданд.
Ҳамаи ин асарҳо, ки бар асоси сенарияҳои Швартс таҳия шудаанд, ба классикаи зинда ва абадӣ табдил ёфтаанд, ки на танҳо миёнитамошобинони шӯравӣ, балки аз бароионҳое, ки пас аз фурӯпошии ИҶШС таваллуд шудаанд, маҳбуб гардиданд.
Барои Швартс ҳама чиз гӯё тасодуфан оғоз мешуд. Ҷодугар меҳмононро қабул мекунад, малика бо як бегонаевомехӯрад, олим кашф мекунад, ки сояи худаш соҳибихтиёрӣ ба даст овардааст. Аммо қариб дар ҳама ҷо, дар паси сеҳру ҷоду чизе аз ҷодугарӣ хеле хатарноктар аст - табиати инсонӣ, ки метавонад аз аждаҳо даҳшатноктар бошад.
Евгений Швартс аз зиддиятҳои табиати инсонӣ огоҳ буд: ҷангҳои мусаллаҳона, боздошт ва қатли дӯстони наздик, таҳдиди марг аз гуруснагӣ - маҳз ҳамин гардишҳои фоҷиабори тақдир ба қалами драматург бартарии махсус бахшиданд ва ҳатто намоишномаҳои оддии бачагонаро ба таври аҷиб таъсирбахш ва инсонӣ гардониданд.
Аммо ӯ машҳуртарин ва маъруфтарин асарҳои худро на танҳо дар Ленинград ва Маскав, балки дар Душанбе низ офаридааст, ки дар он ҷо ҳамагӣ чанд сол пеш қасри зебое, ки ба хонаи Швартс табдил ёфт, боқӣ монда буд. Sputnik Тоҷикистон дар бораи ҳаёти ин драматурги шӯравӣ нақл мекунад.
Нохонда, дӯстдори театр ва гвардиячии сафед
Евгений Лвович Швартс 21 октябри соли 1896 дар Қазон дар оилае таваллуд шудааст, ки бо тиб робита дошт — падараш аз насли буржуазии яҳудӣ ва модараш момодоя буд, ки дар театри ҳаваскорон ҳунарнамоӣ мекард. Дар охири асри гузашта, оила ба таври доимӣ дар Майкоп маскан гирифт, ки онҳоро ба он ҷо бинобар иттиҳомоти робитаи падараш бо сотсиал-демократҳои инқилобӣ фиристоданд. Швартсихурдӣ аллакай дар наврасии худ дар офаридани асарҳо кӯшиш кард, аммо бо эътирофи худаш, ин комилан ноком буд. Волидонаш низ ӯро махсусан дастгирӣ намекарданд; баръакс, онҳо ӯро мавриди интиқод ва сарзаниш қарор медоданд.
"Ман зиндагии душворе доштам, аммо ман содда гап мезадам ва менавиштам, ҳатто соддалавҳона, номустақил ва аблаҳона. Ман муаллимонамро асабонӣ мекардам. Ва волидонамро— махсусан падарамро. Онҳо аллакай қатъиян қарор дода буданд, ки ман ҳеҷ гоҳ ба чизе ноил намешавам." Ва модарам, дар гармии сарзанишҳо, ё бештар аз он баҳсҳо, азбаски ман ҳамеша ба ҳар як сухани ӯ гап мегардондам, борҳо мегуфт: "Одамони мисли ту ба воя мерасанд ва худкушӣ мекунанд", - баъдтар ба ёд меовард Швартс.
Соли 1913 Швартс аз омӯзишгоҳи ҳақиқиро хатм кард ва ба факултаи ҳуқуқшиносии Донишгоҳи Маскав дохил шуд. Ӯ ҳуқуқшиносӣ меомӯхт, аммо диплом нагирифт, зеро ба ҷои касби ороми ҳуқуқшиноси, ба саҳна дилбаста шуд. Шавқи ӯ он қадар шадид шуд, ки тамоми пулеро, ки аз хона мегирифт, барои рафтан ба опера ва театр сарф мекард ва соли 1916 ҳамчун донишҷӯи бепул ва нохонда ба хона баргашт. Аммо, оромии хона, агар чунин бошад ҳам, дер давом накард –Аврупо аллакай ду сол аз Ҷанги Якуми Ҷаҳонӣ меларзид ва донишҷӯи бадбахт ба артиш даъват карда шуд.
Хизмати ҳарбиро ҳамчун сарбози қаторӣ сар карда, тобистони соли 1917 ӯ ба академияи ҳарбии Маскав интиқол дода шуд. Ӯ ҳамчун курсант ба хидмат дохил карда шуд ва то тирамоҳ ба рутбаи прапоршик расид. Сипас воқеаикомилан ғайричашмдошт рӯй дод: марде аз оилаи яҳудиёни камбағал ва хоксор, сарчашмаи анъанавии бисёре аз болшевикон, писари падаре, ки бо пинҳонкориҳои инқилобӣ алоқаманд буд, на ба Артиши Сурх, балки ба душманони онҳо, гвардиячиёни сафед ҳамроҳ шуд.
Маълум нест, ки ин интихоб то чӣ андоза ихтиёрӣ буд, аммо маълум аст, ки ӯ воқеан ҷанг мекард. Ӯ дар воҳидҳои Кубан бар зидди болшевикон ҷангид ва сипас дар муҳорибаи "Раҳпаймоии рӯи ях"-и шадиду хунин ширкат варзид, ки дар он ҷо ҷароҳати сар бардошт, ки ӯро то охири умраш бо ларзиши шадиди дастонаш азоб медод.
Пас аз захмӣ шудан, Швартс дар беморхонаи Ростов-на-Дону бистарӣ шуд. Ӯ дар шаҳр монд, ҳамчун ҳунарпеша ва драматург фаъолона кор карданро сар кард ва баъдтар бо ҳунарпешаГаяне Халайҷиева издивоҷ кард. Барои издивоҷ бо ӯ, Швартдар калисои арманӣ таъмид гирифт ва муддати тӯлонӣ дар шиносномааш қайде дошт, ки дар он миллати ӯ арманӣ зикр мешуд. Аммо Ҷанги шаҳрвандӣ Швартсро раҳо намекард, - пас аз он ки болшевикон Ростови лаби Донро дар соли 1920 забт карданд, ӯ ба Артиши Сурх сафарбар карда шуд. Дар он ҷо, ки зоҳиран аз гузаштааш дар Гвардияи Сафед бехабар буданд, ӯро ба шӯъбаи сиёсии Фронти Қафқози Артиши Сурх ҳамчун дастурдиҳандаи театр ба кор таъин карданд.
Баъдан Швартс ва ҳамсараш тавонистанд ба Петроград кӯчанд. Дар ин ҷо, сарфи назар аз гуруснагӣ, мушкилоти ҳаррӯза ва маъруфияти пасти театри онҳо, драматурги навкор ҳамчун фурӯшанда ва борбардор дар анбор кор мекард. Маҳз дар ин давра ӯ нахустин бор дар доираиадабӣ ном баровард. Ӯ бо аъзои гурӯҳи маъруфи “Бародарони Серапион”наздик шуд ва дар байни ҳамкоронаш ҳамчун нависандаи кӯдакон эътирофи назаррас пайдо кард. Корней Чуковский яке аз шиносони адабии ӯ шуд; Швартс ҳатто муддате ҳамчун котибаш кор кард.
Ба гуфтаи оила ва хешовандонаш, кор барои кӯдакон барои ӯ на танҳо як кори муваққатӣ, балки як мактаби воқеии маҳорат гардид. Барои нақл кардани як ҳикоя ба кӯдак, эҷоди мӯъҷиза кофӣ нест - шумо бояд онро боварибахш кунед. Ва барои бовар кунонидани як калонсол ба афсона, баъзан шумо бояд тамоми ҷаҳони анъанаҳои маълумро фош кунед. Аввалин намоишномаи маъруфи Швартс барои калонсолон, "Андервуд", дар Ленинград соли 1929 ба саҳна гузошта шуд - маҳз дар он вақт фаъолияти воқеии драманависии ӯ оғоз ёфт. Дар айни замон, на танҳо дар касби ӯ, балки дар ҳаёти шахсии ӯ низ тағйироти ҷиддӣ ба амал омаданд: ӯ зани аввалашро тарк кард ва бо Екатерина Зилбер издивоҷ кард. Ин кор муддате дар ҷомеаи адабӣ манбаи ғайбат гардид, зеро ҳарду дар он вақт издивоҷ карда буданд, аммо онҳо қасдан аз ҳамсарони худ ҷудо шуда буданд, то дубора издивоҷ кунанд.
Умуман, аз охири солҳои 1920 то охири солҳои 1930, фаъолияти Шварӣс танҳо пеш мерафт. Ӯ дар якчанд нашрияҳои машҳур нашр шуд ва намоишномаҳои ӯ барои омма бештар шинохта мешуданд. Ҳамзамон, ӯ аввалин намоишномаҳои драммавии худро офарид, ки хусусияти хоси асари ӯ гардид. Масалан, "Соя", ки бар асоси асарҳои Андерсен навишташудааст, достоне дар бораи марде аст, ки сояаш аз ӯ ҷудо мешавад ва тадриҷан ҷои ӯро мегирад. Сужаиафсонавӣ ба достоне дар бораи аз даст додани шахсият ва инсонияти худ табдил меёбад - як ғояи шинос дар асарҳои Швартс.
Замони даҳшатнок пеш аз Ҷанги Бузурги Ватанӣ
Рӯҳияи тираиасарҳои ӯ тасодуфӣ набуд, он гузариши кишварро ба яке аз даҳшатноктарин давраҳои таърихи худ, "Террори калон"-и солҳои 1937-1938 инъикос мекард. Сарнавишти Евгений Швартс дар ин давра мисоли барҷастаи он аст, ки чӣ тавр саркӯбҳои Сталин — чунон ки бисёре аз мунтақидони режими Шӯравӣ иддао доранд — на интиқоми шахсии "пешвои халқ" ё кӯшиши нобуд кардани "беҳтарин одамони кишвар" буд, балки як куштори ҳамахӯр, як бозии даҳшатноки "рулеткаи русӣ" буд, ки боздоштанаш ғайриимкон буд ва қариб ҳеҷ кас намедонист, ки тири марговар кай ва ба кӣ таҳдид дорад.
"Аз баҳори соли 1937 сар карда, раъду барқ сар зад ва харобиовар шуд ва гуфтан ғайриимкон буд, ки кӣ бо зарбаи онкушта мешавад", — чунин тасвир кардааст худи драматург воқеоти он замонҳои даҳшатнокро.
Аз атрофиёни Швартс, дӯстони наздикаш шоир Николай Олейников, нависандагон Тамара Габбе ва Александра Любарская, нависанда ва муаллифи машҳури "Ҷумҳурии ШКИД" Григорий Белих ва шавҳари духтари Чуковский, Матвей Бронштейн, бо айбномаҳои бардурӯғ боздошт шуданд. Баъдтар Олейников, Белих ва Бронштейн эъдомшуданд.
Дар ҳамин ҳол, мошини саркӯб худи Швартсро, ки камтар аз 20 сол пеш бо силоҳ дар даст таҳти фармондеҳии генералҳо - ташкилкунандагони тавтиъаҳои зиддиинқилобӣ - бар зидди ҳукумати Шӯравӣ шӯриш бардоштанд, комилан нодида гирифт. Швартс, ки дар Кремл сарпарастони бонуфуз надошт, ҳатто вақте ки дар номае ба Котиботи Иттифоқи нависандагони ИҶШС аз шаҳодат додан бар зидди Олейников худдорӣ кард ва ошкоро аз оилаи рафиқи боздоштшудааш, шоир Николай Заболотский пуштибонӣ кард, боздошт нашуд. Вақте ки дар бораи фаъолияти адабии ӯ дар он замонҳо пурсиданд, ӯ одатан ҷавоб медод: "Ман ҳама чизро ба ҷуз айбдоркуниҳо менависам."
Аммо, чунон ки маълум шуд, "Террори калон" даҳшатноктарин давра дар ҳаёти тамоми ИҶШС ё махсусан Швартс набуд. Соли 1941 Ҷанги Бузурги Ватанӣ оғоз шуд. Ӯ аз тарк кардани Ленингради азизи худ саркашӣ кард ва ҳатто кӯшиш кард, ки ба худихтиёронҳамроҳ шавад, аммо аз сабаби пирӣ ва бемории асабӣ рад карда шуд. Сипас замони даҳшатноки муҳосира фаро расид.
"Мо ба ҳама чиз ба ҷуз гуруснагӣ бепарво шудем. Бале, ба гуруснагӣ одат кардан ғайриимкон аст. Ҳар рӯз ман ба Хонаи Нависандагон мерафтам, ки дар он ҷо ба ман як коса оби лойолуд ва каме шӯрбо медоданд. Ва дар нонвойхона мо 125 грамм нон мегирифтем. Ва чанд дона ширинӣ. Ва тамом", - ба ёд овард драматург.
Аммо, бори гуруснагӣ иродаи ӯро барои зиндагӣ накушт. Ӯ дар радио баромад мекард, асарҳои ҳаҷвии зидди Гитлер менавишт ва пайваста дар болохонаи хонаи нависандагон посбонӣ мекард, бомбаҳои оташгирандаро хомӯш мекард ва биноро посбонӣ мекард. Занаш дар болохона як нуқтаи ёрии аввалия барои кӯмак ба захмиён таъсис дод ва ба нависанда мегуфт: агар онҳо моро бикушанд, пас мо якҷоя мемирем. Дар моҳи декабри соли 1941, ӯ ва ҳамсарашро аз Ленинград бо ҳавопаймо интиқол доданд ва аввал ба Киров ва як сол пас, ҳамроҳи ҳайати эҷодии Театри мазҳакавии Ленинград, ба Сталинобод (Душанбеи ҳозира) фиристоданд.
Душанбе - паноҳгоҳи истеъдодҳо
Гарчанде ки ӯ дар Сталинобод муддати кӯтоҳ, камтар аз як солу ним, зиндагӣ карда буд, ин давраи эҷодӣ шояд пурсамартарин дар фаъолияти Швартс буд ва шӯҳрати ӯро ҳамчун драматурги классикӣ таъмин кард, филмҳои дар асоси асарҳои ӯ банаворгирифта маъруф шуданд.
Иқлими мулоим ва гарми шаҳр, ки аз садои таркишҳои ҷангӣ дур буд, ба саломатии ҷисмонӣ ва рӯҳии нависанда таъсири мусбат расонд. Ӯ ҳамчун мудири шӯъбаи адабӣ кор карда, вақти холии худро пурра барои анҷом додани "Аждаҳо", асаредар бораи пирӯзии баҳодур бар аждаҳобахшид.
Швартс, ки Террори калон ва даҳшатҳои ҷангро шахсан аз сар гузаронид, хаёлпарасти соддалавҳе набуд, ки боварӣ дошт, ки танҳо фош кардани як бадкирдор фавран ҷаҳонро ба ҷои беҳтаре табдил медиҳад. Ӯ мефаҳмид, ки тарс метавонад аз офарандаи худ зиёдтар зиндагӣ кунад ва одати итоаткорӣ метавонад аз худи тартибот қавитар бошад. Ин ғоябаъдтар дар "Аждаҳо", асаре ки дар тӯли ҳаёти муаллиф баҳои сазовор нагирифт, маркази таваҷҷӯҳ хоҳад буд.
Аммо давраи "тоҷикӣ"-и Швартс бо ин асар маҳдуд нашуд. Дар муддати кӯтоҳи будубошаш дар Сталинобод, ӯ ба навиштани "Қиссаи як сарбози шуҷоъ" шурӯъ кард, ки мутобиқсозии синамоиионро миллионҳо тамошобинон бо номи "Маряи ҳунарманд" медонанд — филми дилкаш ва зебо, ки соли 1959 ба навор гирифта шуда буд.
Кадр из фильма "Обыкновенное чудо", 1978 год. Киностудия "Мосфильм". Режиссер Марк Захаров. В главных ролях - Евгения Симонова и Александр Абдулов.
© Sputnik / Л. Луппов
Аммо муҳимтар аз ҳама, маҳз дар Душанбе, дар хонаи бароҳате, ки дар сояи дарахтони шоҳбулут ва чинорҳои ҷавон қарор дошт, ӯ корро дар болои намоишномаи "Хирс" оғоз кард, ки баъдтар онро "Мӯъҷизаи оддӣ" номид ва сенарияи синамоии мазҳакаи мусиқии онро навишт, ки дар он қариб даҳҳо ситораи синамои шӯравӣ нақш бозидаанд. Дар омади гап, маҳз ҳамин нақш ба ҳунарпешаи ҷавон Александр Абдулов шӯҳрати умумимиллӣ овард.
Дар давраи эвакуатсия, Швартс дар як хонаи зебои дуошёна зиндагӣ ва кор кард, ки чанд сол пеш тахрибшуда буд. Макони барои қариб ҳар як сокини Душанбе шинос: чорроҳаи кӯчаҳои Пушкин ва Руставелӣ, дар наздикии бинои нави парлумон, Донишгоҳи Русия ва Тоҷикистон ва корхонаи Гулистон.
Шӯҳрати бузург аз марг қавитар аст.
Моҳи майи соли 1944, Швартс бо театр ба Маскав сафар кард ва дар охири тобистон нахустнамоиши "Аждаҳо" дар он ҷо баргузор шуд. Он муваффақияти бузурге ба даст овард, аммо фавран манъ карда шуд ва дар тӯли ҳаёти муаллиф дигар ҳеҷ гоҳ ба саҳна гузошта нашуд - маҳз аз сабаби муваффақияташ. Муқоисаҳои байни сужаинамоишнома ва зиддиятҳои воқеияти шӯравӣ барои тамошобинон хеле возеҳ буданд.
Аммо, ин танҳо як монеа дар миёни муваффақияти дурахшони дигар асарҳои муаллиф буд. Дар соли 1947, намоишномаи "Ҷодугарон"-и Швартс ногаҳон ба як рӯйдоди театрии сол табдил ёфт ва барои ҷоизаи Сталин пешниҳод шуд. Пеш аз ин, Театри лӯхтак таҳти роҳбарии Евгений Деммени "Қиссаи вақти гумшуда"-ро бар асоси намоишномаи Швартс бо ҳамин ном, ки низ муваффақияти бузурге ба даст овард, ба саҳна гузошт.
Дар ҳамин давра, филмҳои "Золушка" ва "Бачаи синфи якум" дар асоси сенарияҳои ӯ таҳия шуданд. Боз ҳам, баррасиҳои мусбат дар маҷаллаҳои бонуфузи адабӣ аз ҷониби тамошобинон аз саросари кишвар. Сипас, бо сабаби иттиҳомоти "расмиятпарастӣ" ва "зиддиватанпарастӣ", ки нисбати Швартс эълон шуда буд - иттиҳоми маъмулӣ нисбати шахсиятҳои фарҳангӣ дар охири давраи сталинӣ, танаффуси кӯтоҳе ба амал омад. Аммо пас аз марги "пешвои халқҳо" дар соли 1953, ин иттиҳомот бекор карда шуданд ва нашрияҳо, намоишномаҳо ва сенарияҳои филмҳо аз нав оғоз шуданд. Инҳо "Дон Кихот" ва "Маряи ҳунарманд"-ро дар бар мегирифтанд, ки дар Сталинобод оғоз шуда буданд.
Артистка Нинель Мышкова в роли Марьи-искусницы в фильме-сказке по пьесе Евгения Шварца "Марья-искусница". 1959 год. Киностудия имени М. Горького.
© Sputnik / РИА Новости
Афсӯс, душвориҳое, ки ӯ аз сар гузаронида буд таъсир расонданд - соли 1955 нависанда аввалин сактаи қалбиро аз сар гузаронд ва дар моҳи август ва тирамоҳи ҳамон сол сактаи дуюми қалб Швартсро бистарӣ кард. Ӯ аз кор даст накашид, аммо ин ӯро солимтар накард - моҳи августи соли 1957 ҳолати ӯ он қадар бадтар шуд, ки ӯ аз навиштан даст кашид ва муддате рӯҳафтода гардид.
"Ман бо даҳшат фикр мекунам, ки як рӯзи бениҳоят тӯлонӣ фаро хоҳад расид" навишта буд Швартс. Дар интизори маргаш ӯ ба асарҳои 30 ҷилдаи Диккенсро обуна шуда, шӯхӣ кард - "Дар кадом ҷилди "марг рӯй хоҳад дод". Ин вокеа 15 январи соли 1958 дар Ленинград рух дод. Ва ҳаводории тамошобинон ба марши ҳақиқии маросими дафн табдил ёфт, ки маҳбубияти ҳақиқии драматургро исбот кард.
"Ба назди Швартс дар тобут гузаштан ғайриимкон буд. Аз чй сабаб бошад, ки маросими дафни шаҳрвандӣ на дар толори калони нависандагон, балки дар як хонаи хурде барпо гардид. Касе аз комиссияи дафн баҳона пеш овард: интизор набуданд, ки ин қадар одам меоянд,” ба ёд овард яке аз ҳамзамонаш.
Шӯҳрати Швартс нисбати умраш хеле дарозтар буд. Саҳифаҳои тарҳҳои ӯ пӯсидаанд, нигораҳои марбут ба ӯ дар осорхонаҳо зери чангу ғубор мондандва бархе аз ҷойҳое, ки бо нависанда алоқаманданд, дигар вуҷуд надоранд. Аз ҷумла як хонаи зебое дар маркази Душанбе, ки соли 2021 тахриб шуда буд ва дар ҷои он як бинои баландошёнаи дигар бунёд шудааст.
Дом Е.Шварца в Душанбе.
© Sputnik
Чанд моҳ пеш аз тахриб ба хабарнигори Sputnik Тоҷикистон муяссар шуд, ки аз дохили он дидан кунад ва деворнигора - расми аждаҳои сурхро бубинад, ки шаҳодати он аст, ки бо гузашти тақрибан 80 сол касе кори муаллифро ба ёд меорад.
Аммо мероси маънавию адабии Швартс зинда монд. Соли 1988 коргардон Марк Захаров аз рӯи сенарияи асари машҳур филми "Аждаҳоро бикушед" -ро ба навор гирифт - ин охирин, вале ба ҳар ҳол хеле маъмултарин мутобиқсозии асари нависандаи шӯравӣ шуд, ки дар он боз ба мисли "Мӯъҷизаи оддӣ" - Александр Абдулов, Олег Янковский ва Евгений Леонов якҷоя нақш офариданд.
Асарҳои Швартс дар байни коргардонҳодар тамоми ИДМ ҳанӯз машҳуранд. Шояд аз хушбинии ғамангези ӯ бошад, ки бо вуҷуди ҳама мушкилиҳои зиндагӣ онро бояд дӯст дошт, қадр кард ва зоеъ накунем.
"Куштани қаҳрамонон барои ба ҳаяҷон овардани бепарвоён ва сангдилон шармовар аст" - шояд ин иқтибос аз Швартс ғояи асосии беҳтарин асарҳои ӯ гардидааст, ки ҳатто 130 сол пас аз таваллудаш ниёз ба онҳо зиёд аст.
