https://sputnik.tj/20261018/10-ashyo-tarikhi-tojikiston-qadim-chashm-khud-did-1081306482.html

10 ашёи таърихии Тоҷикистони қадим, ки бо чашми худ бояд дид

10 ашёи таърихии Тоҷикистони қадим, ки бо чашми худ бояд дид

Sputnik Тоҷикистон

Дар махзани асосии ашёи қадимӣ, ки дорои ёдгориҳои буддоӣ, осори зардуштӣ ва ганҷҳои хилофат ва империяи Сомониён мебошанд, шуморо чӣ интизор аст?

2026-10-18T13:10+0500

2026-10-18T13:10+0500

2026-10-18T13:24+0500

дар тоҷикистон

таърих

санъат

таҳлил

https://cdnn1.img.sputnik.tj/img/07ea/0a/0f/1081247221_0:28:2048:1181_1920x0_80_0_0_b40202fbc29b7afec90df8126bc80a4d.jpg

Имсол Осорхонаи миллии ашёи қадимии Тоҷикистон якбора ду солгарди худро ҷашн гирифт: 30 сол қабл, фармоне дар бораи таъсиси бунёди коллексияи ғании бозёфтҳое, ки таърихи минтақаро аз асри санг то таъсиси ҶШС Тоҷикистон инъикос мекунанд, содир шуд. Он расман соли 2001 кушода шуд.Аввалин коллексияи осорхона соли 1934 дар асоси Намоишгоҳи дастовардҳои хоҷагии халқ ва таҳқиқоти пойгоҳи маҳаллии Академияи илмҳои ИҶШС пайдо шуд. Дар тӯли даҳсолаҳо, он бо ҳазорҳо нигораҳое, ки аз ҷониби муҳаққиқони шӯравӣ, тоҷикӣ, русӣ ва аврупоӣ кашф шудаанд, ғанӣ гардид.Имрӯз ҳатто шахсе, ки ба таърих таваҷҷӯҳ надорад, метавонад аз гуногунрангӣ ва миқёси бозёфтҳо - ҷавоҳироти беназир, ҳайкалҳои азим, деворнигораҳои (фрескаҳои) дурахшон ва ҳатто санги бо шеъри асосгузори империяи Муғулҳои Ҳинд кандакоришуда ба ваҷд ояд.Дар бораи дигар ашёи таърихии осорхона, ки диданашон барои меҳмонон ва сокинони Душанбе муҳим аст, дар ин мақолаи Sputnik Тоҷикистон хонед.Буддо дар нирванаМуҷассамаи "Буддои хобида"-и сездаҳметра ба як рамзи воқеии осорхона ва ҳамчунин гуногунии фарҳангии Тоҷикистон табдил ёфтааст. Ин муҷассамаро бостоншиноси шӯравӣ Борис Литвинский соли 1959 дар харобаҳои дайри буддоии Аҷинатеппа дар вилояти Хатлон кашф кардааст. Худи дайр дар асри ҳафтум аз ҷониби истилогарон осеб дидааст ва муҷассама низ осеби ҷиддӣ дид ва қисми зиёди тану чеҳраи худро аз даст дод.Хушбахтона, як гурӯҳи барқароркунандагон аз осорхонаи Эрмитажи Санкт-Петербург барои кумак омаданд ва 43 пораи муҷассамаро ҷамъоварӣ ва ба Душанбе интиқол доданд. То замони кушода шудани осорхона дар соли 2021 барои ин бузургҷуссаи гилӣ як утоқи махсус омода карда шуд.Сарфи назар аз он, ки бисёре аз чунин бозёфтҳо мақоми "беназир"-ро доранд, "Буддо дар нирвана" воқеан як асари беназири буддоии ибтидоӣ аст. Аввалан, он бузургтарин муҷассамаи гилии Буддои хобида дар ҷаҳон аст. Дуюм, пас аз он ки Толибон* муҷассамаҳои машҳури Буддоро дар Бомиёни Афғонистон нобуд карданд, ин нигораи осорхона ягона муҷассамаи азим боқӣ мемонад, ки аз марҳилаи таърихии Осиёи Марказӣ нишона аст.Деворнигораҳои ПанҷакентДуюмин ёдгории муҳимтарини таърихии Тоҷикистон, ки дар хориҷа низ маъруфият пайдо кардааст. Тасвирҳои равшан рӯи гаҷ аз Панҷакенти қадим, дар баробари расмҳои монанд аз Самарқанд, маҷмӯаи пурратарини санъати пеш аз исломро ташкил медиҳанд, ки зиндагии Суғдиёни қадимро пеш аз фатҳи исломӣ ба таври рушан нишон медиҳанд.Деворнигораҳо саҳнаҳои муҳорибаҳо, портретҳо ва тасвирҳои худоён ва қаҳрамонони афсонавӣ, инчунин одамони воқеӣ - асосан нухбагони олии низомӣ ё тоҷирони сарватмандро тасвир мекунанд. Тафсилоти дақиқи расмҳо - ҳатто такрори нақшҳо ва либосҳо - танҳо тахминҳои бостоншиносонеро, ки намуди зоҳирӣ ва ҳаёти ҳаррӯзаи сокинони қадимии Суғдиёниро дар асоси як қатор бозёфтҳо барқарор кардаанд, тасдиқ намуданд. Тасвирҳои асотирии худоён сазовори таваҷҷӯҳи махсус мебошанд, зеро онҳо на танҳо дар бораи ҳаёти маънавии аҷдодони тоҷикон ва узбекҳои муосир маълумот медиҳанд, балки ҳамчун далели муҳими мубодилаи васеи фарҳангӣ, махсусан табодулҳои бадеӣ аз фарҳангҳои юнонӣ, балки инчунин ҳинду ва тибетӣ низ хизмат мекунанд.Қобили зикр аст, ки коллексияи осорхонаи Душанбе бо коллексияи деворнигораҳои Эрмитаж монанданд. Аз ин рӯ, барои дарки пурратар ва ошноӣ бо фарҳанги қадим, агар имкон бошад, боздид аз ҳарду осорхона арзанда аст.Катибаи БобурНигораи хеле ғайриоддӣ, махсусан бо он қобили таваҷҷӯҳ аст, ки на он қадар ба Тоҷикистон ё Осиёи Марказӣ, балки ба яке аз давраҳои рангини таърихи Ҳиндустон алоқаманд аст.Дар тӯли ду аср, аз нимаи асри XVI то нимаи дуюми асри XVII, қаламраве, ки ҳоло Ҳиндустон, Покистон ва Афғонистони муосирро дар бар мегирад, аз ҷониби Империяи пурқудрати Муғул идора мешуд, ки ҳамзамонон онро насли ҳокимони муғул меҳисобиданд. Онро инчунин Империяи Бобурӣ ба шарафи Бобур, як пешвои барҷастаи низомӣ ва насли мустақими Темурланг, меномиданд.Дар забти Ҳиндустони бузург толеъаш баланд буд, аммо на дар ишғоли Осиёи Марказӣ. Пас аз кӯшиши ноком барои ба даст овардани қудрат ва эҳёи империяи Темури Ланг, ӯ маҷбур шуд, ки тавассути Ҳисор ба Афғонистон фирор кунад. Ва чунон ки худаш дар тарҷумаи ҳоли худ "Бобурнома" навиштааст, дар қаламрави қаторкӯҳ, аз нокомиҳои низомӣ нороҳат, ӯ дар рӯи санге як байти Саъдиро кандакорӣ кардааст:…Гирифтем олам ба мардию зӯрВалекин набурдем бо худ ба гӯр...Ин қиссаи хурд ҳамоно як достони зебои шоиронае мемонд, агар соли 1954 таърихшинос ва мутахассиси эпиграфияи тоҷик Аҳрор Мухторов шеърҳои Бобурро, ки дар санг кандакорӣ шуда буданд, дар наздикии чоҳе дар деҳаи Оббурдон кашф намекард. Ҳамин тариқ, ин кашфиёт дар Тоҷикистон ба як қисми таърихи яке аз пуриқтидортарин империяҳои шарқии асри нав табдил ёфт.Кандакории БунҷикатҲангоми ворид шудан ба яке аз толорҳои осорхона, шумо нигораеро мебинед, ки аз назари аввал ба як пораи бузурги чӯби сӯхта монанд аст. Аммо бо нигоҳи дақиқтар, саҳнаҳои ҷанг ва чеҳраҳои қаҳрамонҳоро рӯи чӯби сиёҳ намоён мешаванд, ки чунон дақиқ тасвир шудаанд, ки бовар кардан душвор аст, ки чунин асари зебо аз сӯхтор наҷот ёфтааст. Ин порае аз дарвозаи вуруди шаҳраки Бунҷикат аст, ки дар он ҷо қалъаи ҳокимони Истаравшани қадим дар асрҳои VIII-X ҷойгир буд.Шояд он барои ҳамзамононаш шоҳасари воқеии санъат буд, зеро ҳатто ҳоло ҳам, пас аз таъсири харобиовари оташ ва ҳазорҳо сол таги замин будан, мо то ҳол метавонем ҷанги савораҳоро бубинем, ки рамзи муборизаи байни некӣ ва бадӣ аст, раққосон, ки чеҳраҳо ва намуди зоҳирии онҳо аз таъсири намоёни санъати Ҳиндустон дар минтақа шаҳодат медиҳанд, инчунин деви даҳшатноке мебинем, ки муҳаққиқон онро бо Заҳҳок, золими асотирии Шоҳнома шабоҳат медиҳанд.Ғилоф аз пӯсти шер ва ҳайкалҳо аз Тахти-СангинДар коллексияи осорхона бозёфтҳои Тахти Сангин, макони маъбади бахшида ба худои Окс (дар замонҳои қадим дарёи Амударёро ҳамин тавр меномиданд), ҷои махсусро ишғол мекунанд. Дар давраи эллинӣ, он макони бузурги ибодатгоҳи салтанати Юнону Бохтарӣ буд ва он дар давраи Кушониёни баъдӣ, то асри III -и мелодӣ, истифода мешуд. Эҳтимол дар ин ҷо "Ганҷинаи Окс"-и машҳур ё ганҷинаи Амударё, ки аз ашёи қиматбаҳое, ки ҳамчун тӯҳфа ба худо пешниҳод карда мешуданд, иборат буд, пайдо шудааст.Яке аз ин бозёфтҳои беназир ғилофи шамшери кӯтоҳи оҳанин буд, ки аз ҷониби мардуми кӯчманчии даштҳои Авруосиё васеъ истифода мешуд. Кандакории зебои шер рӯи устухони фил- маводи хеле гаронбаҳо ҳатто дар замонҳои қадим, ки оҳуро бо сайд мекунад на танҳо мақоми соҳиби онро, балки сатҳи баланди фарҳанги бадеиро дар байни мардуми минтақа низ нишон медиҳад.Боз як асари аҷиби Тахти Сангин шумораи зиёди ҳайкалчаҳои хурд аст. Азбаски ин маъбад, ҳам аз ҷиҳати таърихӣ ва ҳам аз ҷиҳати ҷуғрофӣ, дар чорроҳаи якчанд фарҳангҳои ҷаҳонӣ қарор дошт, ин дар бозёфтҳои бостоншиносӣ дар маъбад хеле зебо инъикос ёфтааст.Масалан, илова бар ашёҳои устухони фил ва зарфҳои гаронбаҳо барои қурбонӣ, дар ин макон ҳайкалчаҳо бо сабк ва мундариҷаи хеле гуногун пайдо шуданд. Онҳо ба таври возеҳ пайдоиши юнонӣ доранд, ба монанди ҳайкали Марсия, ки ба худои Окс бахшида шудааст, инчунин тасвири рангаи гаҷии воқеъбинонаи коҳини зардуштӣ ё ҳокими бохтарӣ, ки ба намунаҳои санъати ҳайкалтарошии даврони дер наздиктар аст.Сафолҳои рангини давраи СомониёнМуҳокимаи коллексияи қадимаи кишвар бе зикри мероси машҳуртарин сулолаи ҳокимони тоҷик, ки давраи тиллоии фарҳанги классикии форсиро оғоз карданд, аҷиб мебуд.Дар байни нигораҳои сершумори асрҳои IX-X - давраи шукуфоии империяи Сомониён - сафолҳои рангоранг, ки рамзи шинохташавандаи фарҳанги моддӣ ва ҳунарии ин давра гардиданд, махсусан ҷолибанд. Он зарфҳоеро дар бар мегирад, ки бо хатти исломии куфӣ оро дода шудаанд ва зарфҳоеро тасвир мекунанд, ки одамон ва ҳайвонотро тасвир мекунанд, ки гарчанде бар хилофи меъёрҳои қатъии исломӣ бошанд ҳам, дар хонаҳои ашрофон ороишоти дӯстдошта боқӣ монданд.Онҳо на танҳо бо мундариҷаи семантикии худ, балки бо равшании рангҳояшон, ки тавассути усули махсуси истифодаи ранг аз маводи табиӣ ё минералӣ ба даст оварда шудаанд, фарқ мекунанд.Меҳроби АштЯке аз қадимтарин ёдгориҳои санъати динии марҳилаи аввали исломӣ дар Осиёи Марказӣ, ки то имрӯз боқӣ мондааст. Меҳроб - як нишебии махсус дар масҷид, ки самти Маккаро нишон медиҳад - аз гили пухтанашуда сохта шудааст ва унсурҳои ороишии он бо ороиши бой ва тарҳи хеле дақиқ фарқ мекунанд.Кандакорӣ таъсири анъанаҳои бадеии он замонро нишон медиҳад - аз як тараф, бо рӯҳияи қатъии ислом, ки тасвирҳои ҳайвонотиро манъ мекунад, ва аз тарафи дигар, бо анъанаҳои ҳунармандии маҳаллӣ, ки ба нақшҳои мураккаб майл доранд, мувофиқ аст.Нотакрории ин ёдгорӣ дар он аст, ки дар асрҳои аввали ислом меҳробҳо аз гили пухтанашуда ва чӯб сохта мешуданд - маводҳое, ки ба таъсири зараровари муҳити зист хеле осебпазиранд. Аз ин рӯ, то имрӯз танҳо чанд чунин ашёи динӣ боқӣ мондаанд, ки яке аз онҳо дар осорхонаи Душанбе нигоҳ дошта мешавад.Астудони зардуштӣДар назари аввал, ин қуттиҳои гилии беҳамто аз ҷумлаи нигораҳои аҷиб ва ҳатто даҳшатноки осорхона мебошанд. Ин астудонҳо анборҳои устухонҳо, маҳз саркофагҳо ва тобутҳо барои зардуштиён қадим мебошанд.Тасодуфӣ нест, ки онҳо даҳшатнок ҳисобида мешаванд: ҳамааш ба гуфтаи мусалмонон ва масеҳиён аз сабаби маросимҳои дафни даҳшатнок ва нафратангези пайравони таълимоти Зардушт аст.Зардуштиён об, замин ва оташро унсурҳои муқаддас меҳисобиданд ва таҳқир кардани онҳо бо ҷасади мурдаро ғайри қобили қабул меҳисобиданд. Аз ин рӯ, мурдагонро ба паррандагон ё сагҳо мехӯронданд, ки баъд аз он устухонҳоро барои нигоҳдории минбаъда дар астудонҳои гилӣ ҷойгир мекарданд.Нигораҳо арзишманданд, зеро "зарфҳои" хуб ҳифзшудаи кам пайдо шудаанд: бидуни Душанбе, ёдгориҳои шабеҳи зардуштиро танҳо дар Эрмитаж ва якчанд осорхонаҳои Эрон ва Узбекистон дидан мумкин аст.Ганҷинаи бутҳои МитраЯк бозёфти ғайриоддии дигар аз давраи Зардушт дар Тоҷикистон бутҳои чӯбини Митра, худои нури офтоб ва муомилаи одилона аст. Он комилан тасодуфан аз ҷониби кӯдаконе, ки дар ғори кӯҳӣ дар ноҳияи Ашти вилояти Суғд бозӣ мекарданд, кашф карда шуд.Бостоншиносоне, ки ба ин макон расиданд, на танҳо муҷассамаи чӯбиро, ки тақрибан ба асри VI милодӣ тааллуқ дорад, балки инчунин як ганҷинаи ҷавоҳирот ва ашёи қиматбаҳоеро, ки эҳтимолан аз ҷониби сокинони маҳаллӣ ба худо тақдим карда шудаанд, кашф карданд. Ғайр аз ин, баъзе олимон мегӯянд, ки азбаски ислом дар минтақаҳои кӯҳистонии Тоҷикистон фавран роҳандозӣ нашудааст, пас аз истилои арабҳо, қурбонӣ ба Митра солҳои зиёд идома ёфт.Ҷузъиёти ҷолиб: чанд сол пеш, бут ба намоишгоҳи муваққатӣ дар Осорхонаи миллии Тоҷикистон интиқол дода шуд, ки дар он ҷо урёнии он бо либоси таги хонагӣ пӯшонида шуда буд, ки боиси хушҳолии бисёре аз меҳмонон гардид.Бозёфтҳо аз Саразми қадимАлбатта, коллексияи асосии осори таърихии Тоҷикистон бозёфтҳоро аз Саразм - қадимтарин маскани мардуми муқими Осиёи Марказӣ, ки аз асрҳои IV то III пеш аз милод зиндагӣ кардаанд, дар бар мегирад.Харобаҳои шаҳр қариб дар марзи Тоҷикистон ва Ӯзбекистон ҷойгиранд. Бисёре аз олимон бар он ақидаанд, ки аҳолии Саразми қадим боиси ташаккули Панҷакент ва Самарқанд шудааст, ки дар давраи пеш аз ислом "бародаршаҳр" буданд, яъне онҳо як минтақаи ягонаи фарҳангӣ ва таърихиро ташкил медоданд.Саразм ҳамчун як маркази бузурги минтақавии тиҷорат, ҳунармандӣ ва филигудозӣ, дар рушди "Роҳи Абрешим" нақши бузург бозидааст. Ҳаёт дар ин ҷо тақрибан 3000 сол пеш қатъ шуд. Баъзе муҳаққиқон иддао доранд, ки шароити тағйирёбандаи табиӣ ва иқлими хушк сабабгори ин буданд, дар ҳоле ки дигарон бар он ақидаанд, ки ҳуҷуми қабилаҳои ориёӣ аз шимол боиси таназули он шудааст.

2026

Хабарҳо

tg_TJ

дар тоҷикистон, таърих, санъат, таҳлил